Cần một thứ sử học khác

 Mời các bạn đọc lại một bài của tôi

đã đưa trên mạng Thời báo Kinh tế Sài gòn 20- 10 -2011

http://www.thesaigontimes.vn/Home/giaitri/tanvan/63862/

CẦN MỘT THỨ SỬ HỌC KHÁC.

Từ đầu thế kỷ 20, một trí thức nổi tiếng là Hoàng Cao Khải trong cuốn Việt sử yếu (viết năm 1914) đã nhận xét rằng bao đời nay, người Việt mình thường tỏ ra thạo sử Trung Quốc hơn sử Việt. Từ các sĩ phu và quan lại, tình hình này lan ra đến đông đảo dân chúng.

TIẾP TỤC CÂU CHUYỆN SỰ CÓ MẶT CỦA NHỮNG NGÀY XƯA

Cái quan trọng thì mất. Cái đáng còn thì không còn. Cái đáng thay đổi thì giữ nguyên.

Tôi thực không ngờ người viết câu Hôm nay 8-3 – Tôi giặt hộ bà cái áo của tôi cũng là nhà thơ. Thế thì trên đất nước này có ai không phải nhà thơ!

Nhìn việc cầu cúng của những người đi lễ hội nhiều năm nay, người ta hiểu thêm tư duy của người mình, ví dụ dân buôn thì cầu buôn may bán đắt, còn quan chức thì đổ đi nhận những đặc sản của lễ khai ấn để còn toan tính thăng quan tiến chức.

Một mặt quan cũng từ dân mà ra chứ đâu có phải trên trời rơi xuống.

Măt khác, phải nhận nhập được vào ngạch quan, tức đã thành một thứ cá vượt vũ môn. Ở phương diện nào cũng được, nhưng nhất thiết họ phải là những tinh hoa của dân chúng.

Tôi hiểu thêm điều đó, cái sự hơn người của quan chức, qua chuyện ông H. đi cầu cúng.

Ông này thường mầy mò đi lễ riêng chứ không đợi đến các lễ hội chen chúc. Nghe kể là có một năm, ông bắt vợ ông gánh đồ lễ ( vàng mã) lên cả núi Tản và yêu cầu vợ chỉ khấn cho mình ngôi ghế vững vàng, tóm lại là chỉ cầu chữ lộc thôi chứ không cầu thêm gì cả.

Ông giải thích thêm. Có lộc là sẽ có tất cả, có phúc cho cả mình và dòng họ, mà cũng có luôn chữ thọ, tức có sức khỏe.

Đúng đến thế thì ai còn cãi nổi!

NGAY TRONG CHUYÊN MÔN CỦA MÌNH HÃY CHUYỂN BIẾN SỚM HƠN!

Khi ông Phan Đình Diệu qua đời, ngoài các công trình khoa học, người ta nhắc đến những phát biểu của ông, về các vấn đề chính trị xã hội rất trực tiếp.

Những phát biểu đã hai mươi năm trước này đã gây cho ông bao phiền phức khi đang sống nhưng lại là cái điều người ta trân trọng nhất trong cái nhìn của một trí thức.

TÌNH TRẠNG NGHỀ NGHIỆP CỦA CON NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI

Nhìn vào các nghề thủ công, nhiều người có tuổi và kỹ tính một chút thường nhận ngay ra rằng nếu so với một người thợ ngày xưa thì thợ bây giờ non tay hơn nhiều.

Những ngôi đình ngôi chùa nổi tiếng, giá bảo bây giờ dựng lại không sao dựng nổi.

Thử đặt những cái chuông cũ trước cánh thợ đúc, những pho tượng trước cánh thợ mộc… Có cho tiền tỉ các vị cũng lắc đầu không dám nhận làm.

YÊN PHẬN

Trong dịp qua Vinh tôi có may mắn được các bạn ở tạp chí “Văn hóa Nghệ An” cho ngồi xe, ngược dòng sông Lam để dẫn lên Đô Lương, dừng lại ở một xã mà xin lỗi là tôi đã quên ghi lại tên, ấn tượng của tôi là một cái gì rất thanh bình y như một thời trước chiến tranh phá hoại 1964. Nhà cửa trong xóm vẫn là loại nhà ngói kiểu cũ, sân trước rộng rãi, đồ trong nhà phần lớn là đồ gỗ và không có xanh xanh đỏ đỏ các loại hàng nhựa tân thời. Mọi người trong nhà thì bình tĩnh làm những công việc mà người nông dân nhiều đời đã làm chứ không chúi đầu vào tivi, hoặc cầm trên tay di động ngoáy ngoáy những game mới mang về từ Hà Nội, Sài Gòn.

MỘT XÃ HỘI NHIỀU NGƯỜI ỐM DỞ

Dăm bảy năm nay, nhiều tờ báo chính trị kinh tế cũng có thêm mục bác sĩ trò chuyện với bệnh nhân.Và thường tôi tìm đọc những loại bài của Nguyễn Chấn Hùng, Lương Lễ Hoàng ... một cách hào hứng vì các bác sĩ đó có cách đặt vấn đề cách viết rất hiện đại, vượt lên trên trình độ chung của báo chí chính trị xã hội hiện nay.

Từ chuyện nhỏ này tôi muốn nói một khía cạnh khác.

CÂY CỎ NƯỚC NGƯỜI TRÊN XỨ MÌNH

Có một dạo Hà Nội có phong trào nuôi chó Nhật để xuất sang Trung quốc. Sau do người mình lai tạp lung tung, nên họ không nhập nữa, người làm ăn tử tế mất nghề.

Trên đường phố, giờ đây tôi thỉnh thoảng vẫn gặp vài con chó Nhật còn sót lại. Chúng nhem nhuốc bẩn thỉu và cũng lam lũ chúi đầu vào đống rác kiếm ăn như chó bản địa.

Không muốn nhìn nữa... Chỉ thấy nhớ thuở chúng được chăm bẵm nâng niu… mà thoáng qua một chút ngậm ngùi giùm cho kiếp lưu đầy xứ lạ.

Khoảng đầu những năm chín mươi, ở Hà Nội nhà tôi cũng từng nuôi chó Nhật kiếm lãi, có con từng bán được cả cây vàng. Đặc điểm của chó Nhật mà tôi nhớ nhất là chúng không biết phân biệt người lạ và người quen, càng không biết đề phòng kẻ lạ làm chuyện xấu xa với nhà chủ. Thấy ai chúng cũng vui vẻ, tưởng là bạn mình, đã không có chuyện đề phòng lại không có chuyện giở mặt cắn trộm. Thế thì phù hợp với người mình sao được?

VỀ TUỔI GIÀ VỀ PHỤ NỮ

Có nhiều cách nói về tuổi già. Mấy ông già tôi quen ngoài sông có lần ngồi đọc một câu sau:

Đố: Con gì ăn ít nói nhiều

Mau già lâu chết, miệng kêu tiền tiền.

Trả lời: đám già.

GIÁO ĐIỀU CUỒNG TÍN LÀ MỘT TỘI ÁC

Có những tội ác thuộc hệ thống, gần giống như là cố ý.

Thời nào cũng có những kẻ cuồng tín, và có lẽ họ lấy thế làm vinh dự.

Tôi thường cũng có sự quí chuộng, và đôi khi cả sự cảm phục thầm kín nữa, đối với những ai liều cả mạng sống mình, mà chẳng mong chút lợi lộc gì.

Không có nghề nào đạt tới trình độ chuyên nghiệp

Phần nhiều người nước ta chỉ nô nức về đường công danh sĩ hoạn, mà coi nghề buôn bán là một nghề khinh thường. Người giàu có cho con đi học mong cho con về sau nhất ra thì làm nên ông nghè ông bảng, chớ nào ai mong cho con mai sau làm nên bác lái này ông lái nọ. Người làm quan trở về thì lấy gió mát trăng thanh, cúc thơm lan tốt, chè chuyên thuốc quấn, đàn ngọt hát hay làm vui thú, chớ nào ai thiết gì ông chủ cửa hàng nọ ông quản lý cửa hiệu kia. Mà đủ bát ăn thì cũng lấy sự thanh nhàn làm thú trên đời, còn việc buôn bán thây mẹ đĩ.

Té ra bao nhiêu ông việc buôn bán phần nhiều ở trong tay người đàn bà và ở trong bọn mấy chú lái thì mong sao mở mang ra to được ?!

Lại như việc chữa bệnh, xưa kia nước ta không biết trọng nghề làm thuốc, thường cho là một nghề nhỏ mọn, không mấy người lưu tâm. Chốn dân gian chỉ những người bất đắc chí trong đường khoa cử mới xoay ra xem sách thuốc để lấy nghề sinh nhai. Phần nhiều là những người thiển học (1), rồi cũng dám lên mặt ông lang đi khắp chợ cùng quê để chữa bệnh cho thiên hạ. Mạch thấy nắm cũng nắm, mà có hiểu thế nào là mạch thực mạch hư; bệnh thấy xem cũng xem, mà có hiểu thế nào là bệnh hàn bệnh nhiệt. Đệm thêm một nắm lá xì xằng cho gói thuốc to, để lấy cho đáng đồng tiền của người ta. Cũng may dân ta phần nhiều còn dại dột, sống chết đổ cho tại số, chớ không thì các ông lang ấy chắc không ăn ngon ngủ yên.

(1) sức học nông cạn

Phan Kế Bính

Việt nam phong tục, 1915

NIỀM TIN GHÊ GỚM

Thiên là trời địa là đất – đó là mấy câu mở đầu cungTam tự kinh. Lối nói vần vè mang trong mình nó cả một thông báo về cách học chữ Hán của người Việt. Ta mải học âm hơn là học chữ. Không biết rằng chữ Hán có rất nhiều từ đồng âm. Cũng không biết rằng một từ có nhiều nghĩa. Chẳng hạn bên cạnh chữ thiên là trời lại còn chữ thiên là thay đổi (trong biến thiên, thiên di); trong trường hợp thiên là trời, bên cạnh nghĩa ấy, nó còn được dùng với nghĩa là ngày (minh thiên là ngày mai, kim thiên là hôm nay).

TÌM HỌC NHỮNG CÁCH NGHIÊN CỨU VĂN HÓA

Khi bí, hãy nhảy đại vào những khu vực anh chưa bao giờ ghé thăm và hãy nín thở chờ đợi – biết đâu ta chẳng tìm ra ở cái nơi tưởng xa lạ đó những gì quen thuộc, thậm chí những gì cần thiết.

Không biết ai đó có lần đã nói với tôi điều đó và hôm nay tôi thử đi theo lối đó.

Lâu nay khi loay hoay với các chủ đế văn hóa VN, tôi chỉ mới tìm cách mở sang văn hóa Trung Hoa và văn hóa Đông Nam Á. Hôm nay tôi thử ngó sang ... văn hóa Hồi giáo -- Ả rập.

Lang thang thử đọc cuốn sách mang tên Lịch sử Trung Đông 2000 năm trở lại đây của Bernard Lewis, Nguyễn Thọ Nhân dịch. Ghi nhận được vài điều, chẳng hạn cái ý về vai trò của các nhà thơ trong các nền hành chính ở vùng này:

“ Một vị vua chúa tầm thường nhất cũng nuôi ít nhất một nhà thơ để ca tụng mình bằng những vần thơ dễ nhớ và dễ quảng bá. Các vị đại vương thì có trong triều cả một tập thể thi gia chẳng khác gì một bộ tuyên truyền của chính phủ”

” Nếu việc của nhà thơ là tô điểm cho hình ành hiện thời của hoàng đế thì các nhà viết sử lại lo cho hình ảnh nhà vua truyền cho hậu thế “ ( tr 221)

Còn nhiều điều khác có trong văn hóa vùng Trung Đông tôi thấy nó như là những biến thể của văn hóa mình.

Tuy nhiên, bài học giá trị nhât là về cách nghiên cứu một nền văn hóa. Phần dẫn nhập giới thiệu hình ảnh một người đàn ông ngồi trong một quán cà phê, từ đó phân tích những ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đối với con người Trung Đông.

Dường như nghiên cứu một nền văn hóa hiện nay, là nghiên cứu mối quan hệ giữa nền văn hóa đó với các nền văn hóa mà nó tiếp xúc – tôi tự xác định.

CHẤP NHẬN TẠM BỎ MÔN SỬ Ở NHÀ TRƯỜNG MIỄN LÀ SAU ĐÓ PHẢI TÌM TỚI MỘT CÁCH VIẾT SỬ KHÁC

Có nhiều việc trong xã hội hiện nay mọi người bàn một đằng cuối cùng những người có trách nhiệm lại quyết theo một cách khác.

Việc bỏ môn sử cũng vậy, ai cũng thấy là trái lè lè.

Song với một chút tâm lý A. Q. hoặc nói theo dân gian, “ đánh chẳng được thì tha làm phúc”, tôi nhìn thấy cái lợi của việc này như sau.

Khi nhìn vào việc học sinh ngày nay chán sử, người ta chỉ quy trách nhiệm cho cách dạy sử trong nhà trường.