YÊN PHẬN

Trong dịp qua Vinh tôi có may mắn được các bạn ở tạp chí “Văn hóa Nghệ An” cho ngồi xe, ngược dòng sông Lam để dẫn lên Đô Lương, dừng lại ở một xã mà xin lỗi là tôi đã quên ghi lại tên, ấn tượng của tôi là một cái gì rất thanh bình y như một thời trước chiến tranh phá hoại 1964. Nhà cửa trong xóm vẫn là loại nhà ngói kiểu cũ, sân trước rộng rãi, đồ trong nhà phần lớn là đồ gỗ và không có xanh xanh đỏ đỏ các loại hàng nhựa tân thời. Mọi người trong nhà thì bình tĩnh làm những công việc mà người nông dân nhiều đời đã làm chứ không chúi đầu vào tivi, hoặc cầm trên tay di động ngoáy ngoáy những game mới mang về từ Hà Nội, Sài Gòn. Sân không có rác của gói bim bim, hoặc các loại giấy bọc bánh kẹo sặc sỡ. Hỏi ra trong làng chỉ có vài chiếc xe máy mà cũng ít chạy, người trong làng hoặc đi làm ăn nơi xa, hoặc yên tâm với các công việc vốn có. Ngồi trong cái sân rộng được che bằng một giàn bầu, cảm thấy dễ chịu hẳn khi trước mặt là đồng lúa xanh và có vài bóng dáng xe đạp đi qua. Hỏi về giáo dục thì được biết trong làng trẻ con vẫn đi học đủ, số lượng những bạn trẻ trở thành sinh viên tuy mỗi năm một ít, đi, nhưng vẫn duy trì được đều đều như cái nếp sống ngàn đời ở những xóm làng Nghệ Tĩnh ham học vốn có.

Khi tôi nói chuyện với một người bạn là chị Phó tổng biên tập tờ VHNA nói ở trên thì chị cho biết quê chị ở Yên Thành, cũng cách Vinh không xa nhưng mà ven đường 1 ở đó đang hình thành thứ nông thôn khác hẳn. Nhà nào hình như cũng xây lại, cách sống người nào cũng mang đủ kiểu dáng mà họ học được ở các đô thị lớn. Trong làng nhiều xe máy thậm chí có cả ô tô, trẻ con tập trung lại ở những phòng net. Nhìn làng cũ mà cứ thấy nhang nhác bóng dáng của những Vinh hay Hà Nội, nhưng ở đây tất cả lại vụn vặt và tầm thường hơn nhiều. Trong khi có người bảo thế là học đòi thì phân lớn dân ở đây lại tự hào rằng mình đang bắt kịp thời đại và chê các nơi không biết làm như mình là cổ lỗ không thức thời..

Chúng ta thường bàn về khả năng hiện đại hóa nông thôn. Nhưng tôi cho rằng tốc độ hiện đại hóa phụ thuộc vào sự hiểu biết của con người, về xu hướng của xã hội, cũng như hiểu biết về vị thế, tình trạng vốn có của mình. Chứ nếu chỉ học đòi và tạo ra những phồn vinh giả tạo thì đó sẽ là sự hiện đại hóa đầy tai vạ.

Trong bài nói về Hưng Yên tôi quên không nói cái lý do khiến cho Hưng Yên có thể vẫn cứ là mình, khôn ngoan trong sự phát triển mà không bị cuốn theo cơn bão hiện đại hóa, đó là do những cơ may lịch sử hiếm có. Kháng chiến chống Pháp Hưng Yên là một thị xã mà không bị tiêu thồ nghĩa là phá hoại hết những công trình cũ. Đến khi hòa bình lập lại 1975 thì thị xã này cũng chưa bao giờ là nơi thu hút của những người chiến binh từ mặt trận trở về, những người luôn luôn bắt xã hội phải tìm mọi cách đền bù cho những hy sinh hôm qua.

Thử so sánh với một vùng đất ngay cạnh Hưng Yên là Hải Dương. Hải Dương nằm trên trục đường năm, con đường huyết mạch luôn luôn vận chuyển hàng từ Hải Phòng lên hoặc từ HN xuống, không khí rộn rập đó mang lại cho người Hải Dương một khát khao được sống trong các thành phố hiện đại và họ cố làm theo với bất cứ giá nào. Trong khi đó Hưng Yên luôn yên phận trong tư thế một tỉnh đồng bằng. Cho tới trước 2010 cây cầu nối Hà Nam và Hưng Yên chưa được xây dựng, Hưng Yên gần như tách biệt khỏi không khí chung và không biết thế nào là vấn nạn của đồng bằng sông Hồng, nơi đang ồ ạt lập nên khu chế xuất, khu công nghiệp của các tỉnh Hà Nam, Nam Định. Ở vị trí ấy, Hưng Yên gần như bị bỏ quên. Hưng Yên chỉ sống với những cái gì vốn có và tiếp nhận những cái mới phù hợp trình độ . Việc xây dựng của Hưng Yên theo những bước đi cổ điển thật ra cũng chỉ là dấu hiệu của một nền văn hóa tỉnh lẻ -- chữ tỉnh lẻ ở đây không theo nghĩa xấu mà theo nghĩa tốt đẹp của nó. Tôi thầm nghĩ giá kể nhịp điệu phát triển của Hưng Yên cũng là nhịp điệu của cả nước thì hay biết bao. Vừa nghĩ xong, lại đã biết rằng mình lạc điệu rồi, hai chữ yên phận vốn chỉ có ở người Việt trước 1945 chứ làm gì có trong người Việt bốn mươi năm hậu chiến. Chúng ta hôm nay đâu còn là ta hôm qua nữa.